Seeing the Elephant

Peter Evans

Rhwng 1861 ac 1865 bu dros ddeg mil o Brydeinwyr yn ymladd yn Rhyfel Cartref America. Heddiw, ganrif a hanner yn ddiweddarach, mae llu bychan o ddynion a menywod yn lifrau glas yr Undeb a lifrai llwyd y Cydffederalwyr yn aros i frwydro eto, mewn gwersylloedd yng nghaeau Lloegr a Chymru. Eu nod yw ail-fyw hen Ryfel y Taleithiau – rhyfel lle lladdwyd dros dri chwarter miliwn o filwyr.


Dyma'r Southern Skirmish Association: Y gymdeithas hynaf o'u bath, tu allan i'r Unol Daleithiau, sy'n ail-greu brwydrau Rhyfel Cartref America. Taniwyd fy chwilfrydedd gan y gymdeithas glos hon yn eu lifrai glas a'u llwyd, ac fe benderfynais fynd ati i ddogfennu eu gweithgareddau. Am flwyddyn gyfan bues yn cyd-wersylla gyda nhw yn eu pebyll cynfas ac yn gwisgo dillad o'r cyfnod, gan dynnu lluniau o'r cyfan – o'u hysgarmesoedd i'w brecwastau. Roeddwn i am geisio dal a dangos y weledigaeth hollol unionsyth a didwyll hon o'r gorffennol; i gyfleu rhyw fath o realiti estynedig lle'r oedd pawb wedi ymroi'n llwyr, gorff ac enaid, i'r syniad o berthyn i'r cyfnod fel petaent yno, yng ngwersylloedd rhyfel meysydd a choedwigoedd America'r 1860'au.

Wrth geisio ffeindio ffordd o ffotograffio'r hanes byw rhyfeddol yma, ces fy ysbrydoli gan ymadrodd slang o'r cyfnod - “gweld yr eliffant”. Ar y naill law gallai hyn gyfeirio at brofiad dwys ac ysgytwol. Byddai gwirfoddolwyr o'r Gogledd a'r De yn defnyddio'r term wrth holi ei gilydd a oeddent wedi bod ar faes y gad eto. Ar y llaw arall, ymysg milwyr a oedd wedi hen arfer â'r ymladd, roedd gan yr ymadrodd ystyr mwy coeglyd a brathog - “Rwy wedi gweld yr eliffant – a doedd e'n fawr o beth”. Roeddwn i'n gobeithio ffeindio'r ddwy elfen yma yn y wynebau o'm cwmpas; ac yn nrych eu hisymwybod, i ddal y gweddnewidiad anochel o'r gwirfoddolwr brwdfrydig ac eiddgar i'r hen law blinedig a sinigaidd. Wrth iddynt weld delweddau ohonynt eu hunain - yn gorffwyso mewn caeau ym mhelydrau'r haul neu wedi blino'n lan ar ôl ymdaith galed drwy'r glaw - rwy'n gobeithio fod fy ffotograffau wedi bod yn help i aelodau'r Southern Skirmish Association i agor cil y drws ar hen orffennol a fu.



10am6pm Mer – Sad

Times

Seeing the Elephant


22 - 07 Tachwedd
USCivilWarSeeingElephantB1-3 1